وقف میراث جاویدان

بقاع متبرکه از دیرباز مورد توجه ویژه مردم متدین بوده و به تعبیری، «بارانداز روحی و معنوی» آحاد مردم در مناسبت های مختلف هستند.

در کنار این نقش مهم و کم نظیر، فراوانی این بقاع و برخی ابهامات تاریخی پیرامون صحت نسب تعدادی از آن ها، ضرورت تحقیقات همه جانبه در این زمینه را نمایان می سازد. گروهی از فضلای پرتلاش در مؤسسه تحقیقاتی بقاع متبرکه، سعی در تدوین دائرة المعارف جامعی پیرامون بقاع متبرکه کشور دارند.

گروه علمی - فرهنگی افق حوزه، جهت آشنایی خوانندگان محترم با آخرین یافته های تحقیقاتی این فضلا و روند تدوین دائرة المعارف مذکور، گفت وگویی با جناب حجة الاسلام والمسلمین محمدمهدی محمدی فقیه (بحرالعلوم) انجام داده است که مشروح آن، در ذیل تقدیم حوزویان ارجمند می گردد.

س - با تشکر از جناب عالی، جهت شرکت در این گفت وگو بفرمایید، بقا ع متبرکه شامل چه اماکنی می شود و در کشور ما متولی خاص این بقاع، چه سازمانی است؟

بقاع متبرکه ایران که در آخرین آمار رسمی، قریب به ده هزار بقعه است، از دو قسمت تشکیل می شود. از این ده هزار بقعه، هزار مزار در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده که متولی آن ها، سازمان میراث فرهنگی است و بقیه بقاع متبرکه و امام زاده ها تحت نظارت سازمان اوقاف و امور خیریه اند. در این هزار مزار، کارهای عمرانی را سازمان اوقاف با نظارت سازمان میراث فرهنگی انجام می دهد. 9 هزار بقعه ای هم که در فهرست آثار ملی ثبت نشده اند، خود به چند قسمت تقسیم می شوند؛ برخی از آن ها از لحاظ معماری در رتبه اول قرار دارند و بر این اساس، سازمان اوقاف برای هزار بقعه متبرکه از اول انقلاب، طرح جامعی قرار داده است. برخی از بقاع و آرامگاه های بزرگان دین، عرفا، حکام، شعرا و...، که قریب به 2هزار زیارتگاه است، در اختیار سازمان اوقاف و امور خیریه قرار دارد. شخصیت هایی هم که در بقعه ها مدفون هستند، خود به دو دسته تقسیم می شوند؛ دسته اول، گروهی هستند که علمای انساب نسبت به صحت نسب و محل دفن آن ها تصریح کرده اند؛ و دسته دوم، گروهی هستند که مردم اطلاع چندانی از آن ها ندارند و صرفاً آن ها را به یک امام خاص منتسب کرده و به همان صورت زیارتشان می کنند و در منابع تاریخی و جغرافیایی و انساب اشاره ای به آن ها نشده است.

به گفته شيخ اجل، سعدي:
نام نيكي گر بماند ز آدمي
به كز او ماند سراي زرنگار
در تاريخچه هر موقوفه اي، نام واقفي مي درخشد و وقف با دو ويژگي برجسته، دو صفت نيك و جاويد به آن نام مي بخشد. از آن جهت كه وقف، كاري نيك است، واقف، فردي نيكوكار شمرده مي شود و ازآن رو كه وقف بايد ابدي باشد و موقوفه جاودانه بماند، نام نيك واقف نيز جاودانه مي ماند:
سعديا! مرد نكونام نميرد هرگز
مرده آن است كه نامش به نكويي نبرند
البته ثبت كردن نام واقفان بر روي موقوفه ها و نيز در اسناد آنها، به دلايلي از جمله تكميل مدارك و اسناد موقوفه، شناسايي و اعتبار موقوفه، جلوگيري از غصب آنها، ترويج فرهنگ وقف و تشويق ديگران صورت مي گيرد؛ زيرا اگر انگيزه اين كار تنها خودنمايي باشد، ممكن است از خلوص نيت بكاهد. ازاين رو، واقفان بسياري، از ثبت نامشان بر روي موقوفه ها خودداري مي كنند و نمي خواهند نام ونشاني از آنان بر روي آنها باشد تا از اخلاصشان كاسته نشود.

خداوند تبارك و تعالي به پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله وسلم دستور مي دهد كه پس از جمع آوري صدقه هاي مؤمنان برايشان دعا كند:
از اموال آنان صدقه اي بگير تا به وسيله آن پاكيزه شان سازي و برايشان دعا كن؛ زيرا دعاي تو براي آنان آرامشي است و خدا، شنواي داناست. (توبه: 103)
وقف نيز كه صدقه اي جاري و جاويد است، واقف را شامل دعاي خير دعاكنندگان مي كند.
هرگاه با بهره مندي از موقوفه اي، گرهي از زندگي نيازمندي باز شود و گرفتاري مؤمني برطرف شود، آن بهره مند از موقوفه افزون بر شكر خدا، براي واقف نيز دعاي خير مي كند.

انگيزه هاي وقف هم متفاوت است. از خوابي شخصي تا ديدن تصويري که زندگي واقف را متحول کرده باشد. با اين حال به همان نسبت که واقفان متعددند، نيت هاي وقف نيز متنوع و فراوان است. درست مثل «جمشيد شهرکي» که همين چند روز پيش اختراعش با نام «روبات نمازخوان» را وقف گسترش انرژي هسته اي کرد. مطابق آمارهاي سازمان اوقاف کشور، واقفان ايراني با 750 نوع نيت، متنوع ترين وقف ها را در دنيا به خود اختصاص داده اند. وقف هايي که به 8 بخش کلي تقسيم شده وهرکدام زيرمجموعه هاي فراوان و متنوعي دارند. شايد مرور برخي ازجالب ترين و عجيب ترين وقف ها که در ايران ثبت شده است هم به اندازه خود اين وقف ها جالب باشد.
وقف براي برندگان جايزه نوبل
اواخر آذرماه سال 1385، سرپرست وقت سازمان اوقاف و امور خيريه، از يک وقف عجيب و جالب خبر داد که مطابق آن، يک شهروند تهراني اموالش را براي کمک به برندگان جايزه نوبل وقف کرد اين فرد نيکوکار همچنين بخشي از اموالش را براي حمايت از مباحث علمي خاص از جمله شيمي و فيزيک وقف کرده است.
وقف زمين براي جانوران
ايرج افشار و عبدالوهاب طرار در کتابچه موقوفات يزد از يک وقف جالب در يزد يادکرده اند:«در روستاي ”عز آباد“ يزد وقف نامه جالبي وجود دارد. در اين وقف نامه که واقف آن نامعلوم است چنين وقفي ذکر شده است :اراضي نيم قفيز(معادل حدود 75 متر)، منافع آن بايد صرف طعمه سگ کور شود. حدود 300 سال قبل هم در يکي از موقوفات شهر اصفهان که در يک وقفنامه اين شهر ثبت شده، زميني کشاورزي وجوددارد که وقف غذاي پرندگان شده است و طي آن، بايستي هر سال در آن زمين گندم و جو کاشته شود. پس از برداشت محصول و پرداخت حق الزحمه کشاورزان، مابقي گندم و جو براي زمستان انبار شود ودر فصل زمستان اين گندم ها در بيابان هاي اطراف اصفهان که محل زندگي و رفت و آمد پرندگان است، پاشيده شود، تا پرندگان گرسنه نمانند در منطقه «بشرويه»در استان خراسان جنوبي هم زميني وقفي وجود دارد که نام آن را «بند گربه اي» گذاشته اند. زميني که صاحب اوليه اش، آن را براي ممانعت از اذيت کردن گربه ها وقف کرده است . به اين ترتيب که صاحب خانه در بشرويه حق نداشت گربه را به دليل ربودن گوشت مورد اذيت قرار دهد . همچنين حق نداشت افراد خانواده را به دليل سهل انگاري در نگهداري گوشت مورد مواخذه قرار دهد بلکه با مراجعه به شخصي که زمين گربه اي در دست او بود، وجه گوشت ربوده شده توسط گربه را دريافت مي کرد.
وقف هاي خوراکي
يکي از جالب ترين وقف ها در استان فارس وجود دارد. مطابق اسناد، در يکي از شهرهاي استان فارس باغ هاي اصطهبانات (پسته و بادام) وقف شده که مغز بادام و مغز گردو را به بچه هايي که مسجد مي آيند، مي دهند و با اين وقف مسجد را از جوان ها پر مي کنند.
وقف هاي اخلاقي
حمايت از مظلومان و ستم ديدگان و افرادي که به نوعي مورد بي مهري قرار گرفته اند هم از جمله نيت هاي جالب وقف کنندگان است. به عنوان مثال موقوفه اي وجود دارد که واقف آن نيت کرده است درآمد ناچيز آن موقوفه به کساني اختصاص يابد که ناله مظلوم را به مقامات رسمي برسانند و اين موقوفه درآمدش خرج اين شود. در مورد جالب ديگري در شهر «نائين» وقفى ثبت شده که ويژه روضه خوان هاي بي طرفدار است. کساني که قصد رفتن به منبر و روضه خواني دارند، ولي کسى آنان را دعوت نمى‌کند. مطابق نيت واقف، درآمد اين موقوفات به اين افراد اهدا مي شود. در سال 1346 در تهران نيز وقفي ثبت شده که واقفان آن به نام هاي “سکينه شبير” و ” ربابه شبير” عوايد موقوفه را صرف کمک و مساعدت به کودکاني که فاقد وسايل تفريح و سرگرمي هستند، براي حفظ نشاط و سرگرمي آنها و جلوگيري از مفاسد اخلاقي صرف مي کنند.
وقف سيم کارت رند براي امامزاده
اداره اوقاف شهرستان داراب، فروردين ماه امسال يک وقف عجيب را ثبت کرده است. طبق اين وقف، شخصي به نام «خليل مرعشي» يک فقره سيم کارت با شماره رند را وقف آستان مقدس سيد علاءالدين حسين(ع) پير مراد داراب کرد. شماره اين سيم کارت ۰۹۱۷۷۳۲۱۰۰۰ است و حالا وقف امامزاده اين شهر شده است
-------------------------------------------------------------

گفت وگو با حاج محمد قاسمي بختياري واقف و خيّر

وقتي حس کرد تعداد زيادي پسر و دختر جوان، به دليل مشکلات مالي و از همه مهم تر نداشتن مسکن مناسب موفق به ازدواج نمي شوند، تصميمش را گرفت تا بخشي از ثروتش را در اين راه وقف کند.مي خواست هم دينش را به جوان ها و آدم‌هايي که کمتر از او از مال دنيا بهره دارند، ادا کند و هم گره از کار جواناني بگشايد که به دليل مشکل اقتصادي قيد ازدواج را زده اند. مي خواست تا ابد اين زمين و ساختمانش وقف زوج هاي جواني باشد که ازدواج کرده اند و براي تامين مسکن دچار مشکل شده اند.

اگر در تهران سراغ واقفي را بگيري که با چنين نيتي اموالش را وقف کرده باشد و به قولي با نيازسنجي از مشکلات روز جامعه، اموالش را وقف کرده باشد بي شک اولين کسي را که به شما معرفي مي کنند حاج محمد قاسمي بختياري است.او ساکن يکي از محله هاي جنوبي شهر است و از تمکن مالي خوبي برخوردار است.قاسمي سال ها قبل موسسه خيريه اي را براي کمک به ايتام ،بي سرپرستان و خانواده هاي کم بضاعت راه اندازي کرده و درحال حاضر هم مخارج زندگي بيش از 160خانوار که تقريبا 500نفر مي شوند را تامين مي کند. او اما يازده سال قبل وقتي ديد برخي جوانان جنوب شهري به دليل مشکلات مالي امکان ازدواج پيدا نمي کنند و بيش از همه مشکل مسکن را دليل مي آورند تصميم گرفت يکي از املاک خود را در منطقه پانزده تهران وقف اين افراد کند.قاسمي مي گويد: ساکنان اين منطقه ازنظر مالي ضعيف هستند و جوانان اين خانواده ها در ابتداي زندگي مشترکشان براي تأمين مسکن با مشکلات بسياري روبه رو هستند