وقف میراث جاویدان

پيامبر اسلام (ص) و ائمه (ع) گذشته از اين که به فقرا، ضعفا،مستمندان و قشرهاي محروم اجتماع کمک مي‏کردند، آيندگان را نيز فراموش نمي‏کردند و با به جا گذاشتن صدقات و موقوفات زيادي از املاک وزمينها و اموال خويش، سنت حسنه وقف را پايه‏ريزي کردند. يکي از فصول درخشان زندگاني اين پيشوايان بزرگ، اقدامات آنان در زمينه وقف است که هم مردم را به وقف تشويق مي‏کردند و هم شخصاً املاک و داراييهاي ارزنده‏اي را وقف مي‏کردند.

زندگی کوتاه حضرت فاطمه (سلام‌الله علیها) برکات بی‌شماری داشت. برکات معنوی‌اش سراسر تاریخ اسلام را فرا گرفته است. در قرآن کریم در مورد سرور بانوان هر دو عالم می‌خوانیم «إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَر» [1] ای پیامبر ما به تو خیر کثیر دادیم. حقیقتاً حضرت زهرا (سلام‌الله علیها) نه تنها برای پدر بزرگوارشان بلکه برای همه جهانیان خیر کثیر بودند. حکایت‌های پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) وائمه اطهار (علیهم السلام) از رفتارهای خداپسندانه ایشان بالاترین مدرسه انسان‌سازی است.

يکي از جلوه هاي وقف  وقف ذهن و زندگي و قلم و هنر در خدمت اولياالله است.
در این راستا فرهنگ متعالي وقف، گستره بسيار متنوعي دارد، اين فرهنگ متعالي اسلامي به جهت پر کردن خلاهاي مختلف فرهنگي، اعتقادي، اقتصادي و اجتماعي در جوامع مختلف به وجود آمده است و بايد در اين راستا به مشکلات اساسي در جامعه توجه کرد. 
در این میان مهم ترين حرکت فرهنگي امروز شيعه، تلاش در جهت ترويج فرهنگ انتظار است؛ با وجود اينکه در اسلام ارکاني همچون نماز، جهاد، حج و... وجود دارد ولي به هيچ عنصري همچون ولايت امام معصوم(ع) سفارش نشده است. 
بدون ترديد تنها راه برون رفت از مشکلات و چالش هاي اين عصر، پناه بردن به فرهنگ متعالي ولايت و مهدويت است؛ اين فرهنگ جامعه ساز مي بايست عموميت پيدا کند و به عنوان يک فرهنگ ساري و جاري در کشور مطرح شود. 
يکي از راه هاي بسط و ترويج فرهنگ مهدويت در کشور، استفاده از ظرفيت هاي وقف است؛ وقف در جهت توسعه و ترويج فرهنگ انتظار و مهدويت از جمله فعاليت هايي است که مي تواند جامعه را به سمت شناخت بيشتر از حضرت ولي عصر(عج) و آثار انتظار، سوق دهد. 
همچنین نيات وقف مي بايد به روز شود، چرا که وقف مي بايست با توجه به نيازهاي روز صورت گيرد و فعالان عرصه هاي مختلف فرهنگي مي بايست با شناخت صحيح از فرهنگ عمومي کشور و چالش هاي فرارو، به اين موقوفات جهت مناسبي داده و نيات واقفان به سمت وقف را در عرصه هايي همچون مهدويت و فرهنگ ديني متوجه کنند. 
يکي از مسايلي که در بحث وقف مغفول مانده، اين است که بسياري مي انديشند که حتما بايد داراي ملک و پول فراوان بود تا بتوان از آن در خدمت فرهنگ ديني، موقوفه ماندگار ثبت کرد در حالي که انساني مي تواند به نوعي زندگي کند که قلم، رفتار، زندگي، هنر، استعداد علمي، نبوغ و تلاش اش در اين جهت حرکت کرده و خود را وقف خدا و اوليائش کند.
گاهي مي توان با برپايي يک نمايشگاه يا نوشتن يک مقاله و کتاب و وقف آن به نيت حضرت ولي عصر(عج) و يا هر موضوع ديگر ديني در جمع واقفان قرار گرفت و از اجر معنوي آن نيز بهره مند شد. 
در این بین رسانه ها مي توانند با ارايه آگاهي هاي جديد به مردم در اين زمينه، رويکرد مردم را نسبت به وقف تغيير داده و به بالندگي در اين عرصه کمک کنند؛ نخبگان علمي و فرهنگي و سياسي کشور نيز در اين راستا مي توانند گام هاي مثبت و تاثيرگذاري بردارند.

درباره وقف وارزش و ویژگی های آن روایات متعددی نقل شده كه چند نمونه را بیان می كنیم در حدیث مشهوری از رسول خدا(ص) نقل شده كه فرموده اند:

" اذا مات ابن آدم انقطع عمله، الا فی ثلاث، صدقه جاریة، او علم ینتفع به، او ولد صالح یدعو له."

هر گاه فرزند آدم بمیرد عمل او قطع می شود مگر از سه چیز: صدقه جاریه ( وقف به عنوان نمونه ای از صدقه جاریه) علمی كه از آن سود برده شود. یا فرزند صالحی كه برای او دعا كند.(1)

رسول گرامی اسلام در حدیث دیگری می فرماید:

" ان مما یلحق المومن من عمله و حسناته بعد موته علما نشره و ولدا صالحا تركه، و مصحفا ورثه او مسجدا بناه، او بیتا لابن السبیل بناه او نهرا اجراه، او صدقة اخرجها من ماله فی صحته و حیاته و تلحقه من بعد موته." چند چیز است كه بعد از مرگ مومن پاداش آنها به او می رسد، علمی كه از خود به یادگار گذاشته باشد.فرزند صالحی كه جاشنین خوبی، برای او باشد. قرآنی كه به ارث گذاشته باشد، مسجدی كه ساخته، منزلی كه برای مسافران در راه مانده بنا كرده، نهری كه آن را جاری ساخته است و صدقه ای كه در حالت حیات و زندگی خود انجام داده باشد.(2)

مقالۀ حاضر با عنوان «سيرۀ معصومين و علما در وقف و تبليغ و ترويج آن» به هدف بررسي و تبيين سيره معصومين و علما در وقف و تبليغ و ترويج آن تنظيم شده است، و به تبيين وقف، جايگاه وقف در اسلام، سيرۀ قولي معصومين در وقف و تبليغ و ترويج آن، سيرۀ عملي معصومين در وقف و تبليغ و ترويج آن، سيره علما در وقف و تبليغ و ترويج آن پرداخته شده است. در آن از كلام الهي تا حدّ‌امكان بهره جسته شده است. مقالۀ حاضر از نوع نظري و به شيوۀ توصيفي- تحليلي مورد بررسي قرار گرفته، ابزار جمع‌آوري اطّلاعات كيفي و از طريق كتابخانه‌اي جمع‌آوري شده است و در آن به سؤال‌هاي زير پاسخ داده شده است:
وقف چيست؟
وقف در اسلام از چه جايگاهي برخوردار است؟
سيره معصومين عليهم‌السلام در وقف چگونه بوده است؟
علما در وقف چه سيره‌اي را دنبال مي‌نمايند؟
نتايجي كه از مقالۀ حاضر به دست آمده است: وقف سنّت حسنه‌اي است كه از ديرباز به اشكال گوناگون در تاريخ بشر وجود داشته است و اسلام نيز آن را در مسيري روشن، منطقي و هدف‌دار قرار داده است. در قرآن مجيد آيه‌اي مربوط به وقف به طور مستقل وجود ندارد؛ بلكه مي‌توان از آيات مربوط به انفاق، احسان، تعاون و ... به رجحان و استحباب وقف پي برد. ائمه معصومين )عليهم‌السلام( با سيرۀ قولي و فعلي خود مردم را به وقف اموال خود تشويق نموده‌اند و در اين راه از هيچ كاري فروگذار نكرده‌اند تا اين صدقۀ جاريه در بين مردم ماندگار شود. علما نيز به بزرگان خود تأسي نموده‌اند و با سيرۀ عملي خود بر آن صحّه گذارده‌اند.