وقف میراث جاویدان

تاريخ نخستين موقوفه در اسلام با نام مُخَيْريق و غزوه احد (سال سوم هجري، 32 ماه پس از هجرت) پيوند دارد. محمد بن سعد (متوفاي 230ق) زير عنوان «صدقات پيامبر خدا (ص)» آورده است که نخستين صدقه در اسلام، وقفي بود که پيامبر خدا (ص) پس از کشته شدن مخيريق در احد، از خود برجا نهاد.(1) مُخَيريق (از قبيله ثَعلبة بن فِطْيون) توانگرترين مرد بني قَيْنُقاع و از احبار يهود و آگاهان به احکام تورات بود. وي با آنکه از روي صفات و نشانه‏هاي پيامبر خدا (ص) به پيامبري آن حضرت پي‏برده بود؛ از دين خويش که بدان خو گرفته بود، دست بر نمي‏داشت. با اين حال ـ و با آنکه همچنان بر دين يهود بود ـ روز شنبه که جنگ احد آغاز شد پيش يهوديان آمد و بدانان گفت: به خدا سوگند، شما خود مي‏دانيد که بر شما فرض است که محمد را ياري دهيد. يهوديان بدو پاسخ دادند که امروز شنبه است.

پيامبر اسلام (ص) و ائمه (ع) گذشته از اين که به فقرا، ضعفا،مستمندان و قشرهاي محروم اجتماع کمک مي‏کردند، آيندگان را نيز فراموش نمي‏کردند و با به جا گذاشتن صدقات و موقوفات زيادي از املاک وزمينها و اموال خويش، سنت حسنه وقف را پايه‏ريزي کردند. يکي از فصول درخشان زندگاني اين پيشوايان بزرگ، اقدامات آنان در زمينه وقف است که هم مردم را به وقف تشويق مي‏کردند و هم شخصاً املاک و داراييهاي ارزنده‏اي را وقف مي‏کردند.

پس از جنگ جهاني دوم و آغاز پروژه توسعه در کشورهاي جهان سوم نقش دولت در سرنوشت اين کشورها بسيار پررنگ شد. مردم از صحنه امور کنار گذاشته شدند و فعاليت‌هايي که در جوامع کشاورزي بر عهده مردم بود دولت متحمل آن‌ها شد. اما نظريه‌هاي توسعه دولت‌سالاري را برنتابيدند و در نهايت حکم به کمتر دخالت کردن دولت داده و پديده جهاني‌شدن هم به اين روند کمک کرده و امروزه دولت‌هاي ملي با چالش‌هاي عديده‌اي مواجه هستند به نحوي که کارآمدي و مؤثر بودن فعاليت‌هايشان منوط به دخالت کمتر، و حضور گسترده‌تر مردم در فعاليت‌هاي اقتصادي و اجتماعي مي‌‌باشد. از اين رو، ضرورت نگاه مجدد به فعاليت‌هاي وقفي و امور مشابه جهت ورود به عصر جديد احساس مي‌‌شود.
 

اگر بخواهيم واژه ي «وقف» را به فارسي برگردانيم، «ايستادن» و «پايندگي» خواهد بود. در اصطلاح فقهي، وقف، عبارت است از: «نگهداشت عين ملک و مصرف کردن منافع آن در راه خدا» و نيز در اصطلاح قانون مدني، وقف را «حبس عين ملک ( شيء زمين، ساختمان و...) و جاري کردن منفعت بر آن بر حسب نيت واقف ( وقف کننده)» تعريف کرده اند. در فرهنگ ها و اصطلاح نامه هاي فارسي نيز معاني اي همسان اين موارد، نگاشته شده است که به طور خلاصه بيان مي دارند که: «وقف، نگه داشتن سرمايه، خانه، وسيله، مغازه، باغ، ساختمان يا زمين و... است براي هميشه، بدون واگذاري اختيار فروش و جابه جايي و از بين بردن آن، که حق بهره برداري يا سود و منفعت آن بر حسب نظر واقف (صاحب ملک) به همه يا عده ي خاصي از مردم، تعلق خواهد گرفت.»

سابقه وقف در كشورمان به پيش از ورود دين مبين اسلام ميرسد و مردمان اين سرزمين از ديرباز با توجه به اهميت وقف دارايي و مايملك خود را در راه خدا وقف مي نمودند ولي پس از ورود اسلام به كشورمان، نهاد وقف نيز همچون نهادهاي ديگر تحولي دگرباره يافت و با مباني و انگاره هاي اسلامي ممزوج و آميخته گرديد تا بجائيكه اين نهاد پرخير و بركت در جهت تقويت باورهاي اسلامي قرار گرفت بطوريكه در هر شهر و دياري و بلكه هر كوي و برزني مساجد، حسينيه ها، تكايا و حوزه هاي علميه و مانند آن براي تبليغ مكتب اسلام و آيين تشيّع وقف شد.