وقف میراث جاویدان

دوستي در يک جلسه خودماني مي گفت: مردم زماني به وقف روي مي آورند 

که ببينند از موقوفات بر اساس نيات آنها استفاده مي شود، مطلب ذيل را مي شود 

پاسخي براي مطلب آن دوست قلمداد نمود؛

گفته مي شود که هم اينک در کشور بيش از يک ميليون و 200 هزار رقبه وقفي وجود دارد که اين رقبات وقفي کاربري‌هاي مختلفي دارند.

خيلي‌ها معتقدند ظرفيت‌هاي زيادي در سازمان اوقاف وجود دارد و مي‌تواند در حوزه‌هاي مختلف اقتصادي و اجتماعي کمک کرده وسهمي داشته باشد ولي به نظر مي‌رسد آنچنان از اين ظرفيت استفاده نشده است.

اما اين‌طور نيست ، وقف با سابقه ديرينه که داشته همواره به صورت مددکار و ابزاري بوده که نيازهاي اجتماعي، ديني و... مردم را برطرف ساخته است.

بيشترين درآمد موقوفات ايران، در راه پاس داشت شعاير ديني و نشر معارف اسلامي صرف مي شود.1 به همين دليل، استفاده از موقوفات براي ساختن مساجد و حسينيه ها، اداره مجالس عزاداري اهل بيت عليهم السلام، چاپ و نشر قرآن و ديگر كتاب هاي ديني را، مي توان از جمله كاركردهاي فرهنگي وقف دانست. بر اساس آمارها، بيش از شصت هزار مسجد در شهرها و روستاها و حدود پنج هزار امامزاده، از راه سنت نبوي وقف احداث يا احيا شده اند.2

1. مجله وقف،ش 55، ص 9.
2. همان، ص 10.

سهم عمده اي از موقوفات در كشورهاي اسلامي، به ايجاد و تقويت مراكز علمي و مدارس ديني اختصاص دارد. در گذشته نيز صدها مدرسه بزرگ و كوچك در روزگار خلافت عباسيان و پس از آن، از نظاميه بغداد گرفته تا دارالعلمهاي بخارا و سمرقند، عمدتا از محل موقوفات اداره مي شدند و حكيمان و دانشمندان به نامي چون ابن سينا و شيخ مصلح الدين سعدي در اين مدارس وقفي به شكوفايي رسيده و شهره خاص و عام گشته اند.1
در حقيقت، بسياري از نوابغ و استعدادهاي درخشان جهان اسلام و به ويژه ايران، كه لوازم كافي را براي تحصيل علم نداشته اند، با استفاده رايگان از امكانات موقوفي زمانه خويش، به مدارج عالي علمي رسيده اند. آورده اند كه خواجه نظام الملك توسي پس از آنكه مدرسه نظاميه بغداد را ساخت، دستور داد در اطراف آن، بازار و دكان و گرمابه بسازند و همه آنها را وقف مدرسه كرد تا از محل آنها، حقوق استادان و مخارج روزانه مدرسه را تأمين كنند.2

1. مجله وقف، ش 55، ص 7.
2. نورالله كسمايى، مدارس نظاميه و تأثيرات علمى و اجتماعى آن، ص 75.

از آنجا كه فقر از موانع عمده پيشرفت و سعادت انسان و به فعليت رسيدن استعدادهاي خدادادي است، وقف به عنوان يكي از عوامل مهم فقرزدايي، اهميت دو چنداني مي يابد.1 بي دليل نيست كه نخستين انگيزه واقفان در جامعه اسلامي، از ميان برداشتن فقر و محروميت از مسلمانان بوده است.

به نظر مي رسد وقف در بعد اجتماعي، منشأ دو اثر عمده در جامعه است:
1. وقف همچون چتري بزرگ، سايه خود را بر سر تمامي نيازمندان و محرومان مي گستراند و جامعه را از تهي دستي كه عامل بسياري از مفاسد اجتماعي و اخلاقي است، نجات مي دهد.
2. با حل مسئله تأمين اجتماعي به وسيله خود مردم و به صورت كاملاً خودجوش، اشكال هاي اجرايي حل خواهد شد و بار مالي نيز از دوش دولت برداشته مي شود.2

1. مقدمه اى بر فرهنگ وقف، ص 143.
2. همان، ص 148.

به گفته شيخ اجل، سعدي:
نام نيكي گر بماند ز آدمي
به كز او ماند سراي زرنگار
در تاريخچه هر موقوفه اي، نام واقفي مي درخشد و وقف با دو ويژگي برجسته، دو صفت نيك و جاويد به آن نام مي بخشد. از آن جهت كه وقف، كاري نيك است، واقف، فردي نيكوكار شمرده مي شود و ازآن رو كه وقف بايد ابدي باشد و موقوفه جاودانه بماند، نام نيك واقف نيز جاودانه مي ماند:
سعديا! مرد نكونام نميرد هرگز
مرده آن است كه نامش به نكويي نبرند
البته ثبت كردن نام واقفان بر روي موقوفه ها و نيز در اسناد آنها، به دلايلي از جمله تكميل مدارك و اسناد موقوفه، شناسايي و اعتبار موقوفه، جلوگيري از غصب آنها، ترويج فرهنگ وقف و تشويق ديگران صورت مي گيرد؛ زيرا اگر انگيزه اين كار تنها خودنمايي باشد، ممكن است از خلوص نيت بكاهد. ازاين رو، واقفان بسياري، از ثبت نامشان بر روي موقوفه ها خودداري مي كنند و نمي خواهند نام ونشاني از آنان بر روي آنها باشد تا از اخلاصشان كاسته نشود.