وقف میراث جاویدان

نقش موقوفات در پایداری زندگی اجتماعی آمل پس از آتش سوزی سال 1335 قمری در بازار آمل

شهر آمل از شهرهاي مهم استان مازندران است که در گذشته به دروازۀ طبرستان معروف بود. توانمندي اقتصاد تجاري و توليدي شهر سبب گرديد تا داد و ستد در آن رونق يافته و بازار شهر به عنوان مرکز فعاليت‌هاي اقتصادي و داد‌و‌ستدي از رشد کالبدي و اهميت‌ کارکردي بسياری برخوردار گردد. بازار آمل جزء بازار آمل به همراه عناصر كالبدي آن سرپوشيدۀ شمال کشور است که کارکردهاي خاص بازارهاي ايراني را دربرداشته است. از جمله عناصر کالبدي مهم شهر که در بازار ظاهر شده، عناصر اقتصادي (راسته، تيمچه، سرا و کاروانسرا) عناصر مذهبي(مساجد، تکايا و امام زاده) عناصر ارتباطي(دروازه، پل، ميدان و گذر) عناصر خدماتي(‌حمام، آب انبار، قهوه خانه و نانوايي) قابل ذکر است.
سازمان فضایی شهر آمل در دورهُ ساسانی، شارستان، بازار، برج و بارو، دروازهُ شهر و سواد بود که به نظر می رسد بعد از اسلام نیز اسلام نیز تداوم یافت و مسجد جامع به ساخت شهر افزوده شد(3)
در عصر صفوی شهر آمل رونق یافت و اقدامات زیادی در جهت توسعهُ شهر انجام شد. اما در دورهُ قاجار چندان رشدی نداشت.

ايران در سال ۳۲ ه.ق با مرگ يزدگرد، جزءِ قلمرو اسلامی شد و زمينهاي ايران، محکوم به حکم فقه اسلامی گردید و بخشی از این زمنیها که در هنگام فتح مسلمین آباد بود و صاحبان پیشین آن مسلمان نشدند، زمینهای خراجه نام گرفت و در حکم اراضی وقفی واقع شد.14
علاوه براين زمينها، برخی از مالکان که خود مسلمان شده بودند بخشی از اموال و زمينهاي خود را وقف نمودند.
در دوران بنی اميه و بنی عباس به علت اغتشاشات و اختلافات، غير از مساجد، رقبات موقوفه ديگری به سبک فقه اسلامی به وجود نيامد. ۱۵
تا زمان سامانيان( 389-261 ه.ق) امور مربوط به وقف، رونق و نظم و نسق چنداني نداشته است. در اين دوران از تشکيلاتی با نام ديوان موقوفات يا اوقاف سخن به ميان آمده است که نشان میدهد موقوفاتِ نسبتاً فراوانی وجود داشته که نيازمند ديوانی برای اداره امور بوده است. در برخی از منابع، قديمی ترين مورد دخالت حکومت در امور وقف مربوط به عضدالدوله بوبی(متوفای 372 ه. ق) است که مفتشان و ممیزانی بر اوقاف سواد گماشت و برای هریک مبلغی به عنوان حقوق مشخص کرد.16

سلجوقيان
قرون چهارم تا هفتم هجری مصادف با رونق چشمگير وقف در ايران بود؛ به نحوی که در قرن ششم با استقبال بی سابقه مردم از سنت حسنة وقف، ده ها مرکز آموزشی- درمانی و کتابخانه تاسيس شد و موقوفات عام المنفعه گسترش يافت.
طي قرن پنجم و ششم، اراضی موقوفه نسبتاً وسيعی وجود داشته است. چنين به نظر مي رسد که در مورد اوقاف از سوی حکومت مرکزی، نظارت مخصوصی اعمال م یشده که با سياست مذهبی سلجوقيان موافق بوده است به موجب این سیاست، تشکیلات مذهبی را در دایره تشکیلات حکومتی محدود می کردند.به همین خاطر نظارت کلی بر اوقاف از سوی حاکم به قاضی عسکر لشکر محول شده بود

از ديرباز شيفتگان و تشنگان وادي علم و معرفت با دستيابي به آثار مكتوب وگران سنگ دانشمندان و فرهيختگان به سرچشمه هاي زلال حقيقت رهنمون گرديده اند. بديهي است منابع وماخذ معتبر كه محصول فكر وانديشه بزرگ مردان علم و دين در طول تاريخ بوده، سبب رشدو شكوفايي فرهنگ و تمدن اسلامي مي گردد. بدون شك حفظ وصيانت از اين اندوخته ها و دستاوردهاي فكري و هنري در سايه همت و تلاش نگهبانان وحافظان  ميراث مكتوب كه همواره در راه گسترش و اعتلاي فرهنگ ميهن اسلامي گامي نهادند، ميسر مي شود در اين راستا میرزا محمد كاظميني، موسس بنياد معظم فرهنگي پژ‍وهشي  ريحانه الرسول(س) نيز با انجام اين رسالت فرهنگي و اجتماعي مجموعه ارزشمند از كتب علمي گوناگون بخصوص در رشته تاريخي جمع آوري كه در سال 1383 با بيش از بيست هزار عنوان كتاب و ده هزار نشريه و اسناد مطبوعاتي در زادروز ولادت حضرت زهرا (س) به آستان مقدس امامزاده جعفر (ع) وقف نمودند.

ب) موزه

موزه كاظميني شامل شش گنجينه نفيس مي باشد كه درزادروزولادت حضرت زهرا(س) درسال 1385ش وقف گرديد كه ذيلا به شرح آن مي پردازيم :

در طول تاريخ، سنت حسنه وقف يكي از مصاديق بارز احسان و خيرخواهي بوده و در دوره‌هاي مختلف در ايران، با بهره‌گيري از تعاليم پيامبر گرامي اسلام(ص) ‌از آن، در صحنه حيات اجتماعي به كار گرفته شده است. مردم در قبال ديگر همنوعان، خود را مسؤول دانسته و به ابعاد نوع‌دوستي و خيرخواهي و مردم‌گرايي توجه نشان داد و موقوفات بسياري را ايجاد كردند.
سؤالي در اينجا مطرح است؛ موقوفات اسلامي در ايران، چه كاركردهايي داشته‌اند؟ و يا به عبارت ديگر، واقفان با چه اهدافي وقف مي‌كرده‌اند؟
اين موقوفات، كاركردهاي بسياري داشته كه با بررسي‌هاي انجام شده، در طول تاريخ سه نوع كاركرد در انجام وقف مشاهده گرديده است؛

1 – كاركرد فرهنگي ـ مذهبي؛

از آنجا كه حكومت‌هاي حاكم بر شهرها و نواحي ايران، عموماً مجري دين نبوده‌اند، بنابراين بودجه مالي نيز براي امورات مذهبي مردم ايران در نظر نمي‌گرفتند و مردم متدين و سخاوتمند، براي برگزاري مراسم ديني و زنده نگه‌داشتن اين آيين‌ها، در اين زمينه وقف‌هايي انجام مي‌دادند، كه بيشتر در جهت تكريم ماه مبارك رمضان و افطاري دادن به فقراء و همچنين تعظيم و بزرگداشت مراسم سوگواري امام حسين(ع) در ماه‌هاي محرم و صفر بوده و باعث شده امروزه پس از گذشت 1400 سال از تولد اسلام، تشيع همچنان پابرجا و مستحكم بماند.

2 – كاركرد اجتماعي؛

انجام وقف با اين كاركرد، سبب ارائه خدمات عمراني در جهت كمك به مردم بوده است، از جمله: وقف آب‌انبار، قنات، بازار، حمام، مزرعه و ... و دستگيري از ايتام و فقراء و رسيدگي به امورات آنها از محل درآمدهاي حاصله از موقوفات، كه باعث گسترش محبت در بين مردم و كم شدن فاصله طبقاتي گرديده است.

3 – كاركرد آموزشي؛

وقف كردن با كاركرد آموزشي، باعث ايجاد مدارس ديني و گسترش و توسعه آموزش علوم ديني و گرايش بيشتر دانش‌آموزان به علم‌آموزي شده و در رشد و تعالي و پيشرفت ايران اسلامي و تربيت دانشمنداني پرآوازه نقش به‌سزايي داشته است.

گرچه وقف در اديان ديگري نيز نظايري دارد، اما در جهان بيني اسلامي، از قوه‏هاي محرکه ايجاد، حفظ و نشر معارف اسلامي، بزرگداشت مراسم مذهبي و برآورنده نيازهاي متنوع مادي انسان، و موجب رستگاري او در جهان عقبي است. (1)
بدين ترتيب امت اسلام در پديد آوردن نوعي از فرهنگ معنوي و مادي نظير سکونت گاه‏ها و چهره پردازي محيط طبيعي زيست، بايد داراي ويژگي‏هاي ممتاز از ساير فرهنگ ها باشند بدين معني که همه چيز در آن بايد رنگ و بوي فرهنگ وحي دهد.(2)
در ميان آثار برجسته اسلام شناسان و تاريخ شناسان سرزمين‏هاي اسلامي‏مي‏توان به مطالعات دانشمنداني چون گابه و ويرث درباره حلب و اصفهان، اينالچيک درباره امپراتوري عثماني و استانبول و مانتران درباره استانبول و يا بررسي‏هاي رايموند درباره قاهره و حلب، مؤمني درباره ملاير، مؤمني و اهلرس درباره تفت، شفقي درباره اصفهان، که همواره خصلت شهر آفريني موقوفات را نشان داده‏اند، اشاره کرد.
یکی از مهم ترین تاسیسات حقوقی حقوق بخش خصوصی کشور یعنی عقد وقف و لواحق آن پرداخته و آن را از چند جهت مختصر مورد امعان نظر و بررسی قرار داده ایم. لذا نتیجه کار را به هیچ رو خالی از عیوب تحقیق و بی نقص نمی بینیم هم از آن رو که چنین موضوعی (وقف و الخ..) بنا به سوابق شرعی و نفوذی که در اعتقادات و باورهای مذهبی در این ملک در زمان وضع قانون مدنی مدرن و مدون به صورت کنونی (طی سالهای 1307-1309-1311)داشته بدان راه پیدا کرده و بخشی از جلد نخست قانون مدنی را به خود اختصاص داده است و این مهم گستردگی دامنه و حساسیت و ایضاً اهمیت این کابین و عقد معین حقوقی را که دست برقضا کاربرد بسیار زیادی نزد ایرانیان و روابط حقوقی شان داشته و دارد نشان می دهد.
جلد نخست قانون مدنی ایران (Iranian Civil Law) که به تصویب مجلس شورای ملی رسید و شامل مباحث اموال و نحوه تملک آنها (اعم از منقول و غیر منقول) الخ می باشد. از ماده 55 (مبحث دوم؛ در وقف) الی ماده 91 این قانون اختصاص به عقد وقف و مسایل مربوط به آن یافته است که این قانون عمومی و مادر به وسیله قانون خاص تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه مصوب 2/10/1363، تخصیص خورده است. مفهوم این جملات دررایج نزد حقوقدانان اینست که آن 37 ماده مصرح در باب نخست قانون مدنی به وسیله این قانون موخر التصویب دچار اخراج حکمی گشته است (به این معنای ساده و همه فهم تر که پاره ای از مصادیق قانون عام (ق.م) به توسط قانون اوقاف از احکام اصلی خود خروج پیدا کرده اند) لیکن بنا به اهمیت موضوع وقف ما به همان 37 ماده اصلی و مرجع واقعی می پردازیم تا نخست به تکمیل و بررسی داشته ها و فایل های اصلی و دسته بندی آنها رسیده باشیم و آنگاه جزئیات را مورد لحاظ واقع خواهیم کرد.