وقف میراث جاویدان

سخن در مباني وقف بارويکردي به شناخت جايگاه و اهميت و بستر تشويق ها و جهت گيري ها درقرآن کريم است. اينکه انسان از بهترين اموال خود بخشي را براي ديگران اختصاص دهد و چنين روشي نهادينه شود، و قرآن بگونه اي به اين ارزش انساني هدايت کرده، موضوع بررسي اين مقاله است. هدف اين مقاله، نشان دادن مجموعه پيام هايي است که در جهت مفهوم سازي و تشويق به وقف و ساخت و ساز آن در قرآن استنباط مي گردد. ادعاي اين مقاله اين است که چون قرآن کريم از سويي براساس فطرت و خواسته هاي طبيعي انسان نازل شده و در سير تاريخي نزول کتابهاي الهي، پيام خود را آورده و مُصدِق اديان الهيِ پيشين و مُهيمِن و سخن برتر را داردو خود فرموده است: وَ أَنْزَلْنا إِلَيْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْکِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْکُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ (مائده/48) 

«فامّا من اعطي و اتّقي و صدق بالحسني فسنيسره بالحسني«؛

«پس امّا آن كس كه بخشيد و پرهيزگار بود و نيكوتر را تصديق كرد، او را براي كار خير آماده مي سازيم و توفيق مي بخشيم.»(سوره ليل، آيه7)
در اين آيه از عطا و بخشش سخن به ميان آمده بدون اين كه به مورد بخشش اشاره شود؛ چون اصل، بخشندگي و بخشش است هر چه كه مي خواهد باشد؛ خواه مالي و خواه آبرويي و خواه بدني باشد. (مكارم شيرازي، 1380، ج27، ص73)
برخي گفته اند: " اعطي " به عبادات مالي، و " اتقي " به ساير عبادات و انجام واجبات و ترك محرمات اشاره دارد؛ امّا بهتر آن است كه بگوييم: منظور از " اعطي " همان انفاق در راه خدا و كمك به نيازمندان و تقوا اشاره است به اين كه هنگام انفاق و بخشش و تهيّه ي اموال از طريق مشروع و انفاق آن منّت و آزاري در كار نباشد
مرحوم علامه ي طباطبايي در اين باره گفته:«با توجّه به اين كه آيات پس از اين آيه بخل را نكوهش مي كنند، منظور ار " اعطي " بخشش مال است براي رضاي خدا و " اتقي " نشان مي دهد كه انفاق بايد در راه تقواي ديني باشد.«؛(طباطبايي،1380،ص302)

«و اقرضوا الله قرضاً حسناً و ما تقدموا لانفسكم من خير تجدوه عند الله هو خيراً و اعظم اجراً«؛«در راه خدا قرض الحسنه بدهيد و هر آن چه از كارهاي خير كه براي خود پيش انديشي كنيد، آن را بهتر و بزرگ تر نزد خداوند خواهيد يافت.»(سوره مزمّل،20)

در اين آيه، از كلمه ي " خير"مي توان بر مدّعا استدلال كرد و هم مي توان ياري گرفت؛ زيرا همان گونه كه پيش تر اشاره شد، خير به معناي هر كار خوبي است، چنان چه مرحوم علامه طباطبايي در تأكيد اين مدّعا گفته:«عبارت" من خير" بيان " ما" است و مقصود از خير، مطلق است اعمّ از واجب و مستحب.»(طباطبايي، 1380، ج20، ص 442)

«المال و البنون زينه الحيوه الدنيا و الباقيات الصالحات خير عند ربك ثواباً و خير املاً«؛

«اموال و پسران، تجمّل زندگي دنيوي است و كارهاي ماندگار شايسته نزد پروردگارت خوش پاداش تر و اميد بخش تر است.»(سوره كهف،آيه 46)
در خصوص معنا و مفهوم " الباقيات الصالحات" وجوه چندي بيان شده؛ از جمله عبدالله عباس و عكرمه و مجاهد گفته اند:«به معناي سبحان الله و الحمدالله و لا اله اله الله و الله اكبر است. چون بنده اين را گويد، گناهانش بريزد مثل ريختن برگ از درخت.»روايات فراواني در همين باره از پيامبر نقل شده است.

«ليس البرّ ان تولوا وجوهكم قبل المشرق و المغرب و لكن البرّ من آمن بالله و اليوم الاخر و الملائكه و الكتاب و النبييّن و آتي المال علي حبه ذوي القربي و اليتامي و المساكين و ابن السبيل و السائلين و في الرقاب و اقام الصلوه و آتي الزكوه الموفون بعهدهم اذات عاهدوا و الصابرين في الباساء و الضراء و حين الباس اولئك الذين صدقوا و اولئك هم المتقون«؛

«نيكي فقط به اين نيست كه صورت خود را به سوي مشرق و مغرب كني؛ بلكه نيكو كار كسي است كه به خدا و روز رستار خيز و فرشتگان و كتاب آسماني پيامبران ايمان آورده و مال خود را با تمام علاقه اي كه به آن دارد، به خويشان و يتيمان ومسكينان و در راه ماندگان وسا ئلان و بردگان انفاق مي كتد و نماز را برپا مي دارد و زكات مي دهد و به عهد خود در وقتي كه عهدي بستند وفا مي كنند و در برابر محروميّت ها و بيماري ها و در ميدان جنگ، استقامت به خرج مي دهند. اينان كساني هستند كه راست مي گويند و اينان هستند پرهيزگاران.»
اين آيه پس از تغيير قبله از بيت المقدس به سوي مسجد الحرام در پاسخ اعتراض يهود و نصارا به اين تغيير قبله نازل شد؛ چه آن كه نصارا به سوي مشرق، و يهود به سوي مغرب عبادات خود را انجام مي دادند و كعبه كه قبله ي مسلمانان قرار داده شد ميان آن دو قرار داشت.