وقف میراث جاویدان

سيره اميرالمؤمنين، امام علي عليه السلام در زمينه وقف، از چند جنبه مهم است:

يك ـ تعداد فراوان موقوفه ها

بنابر يادداشت هاي تاريخي، امام علي عليه السلام از نظر شمار موقوفه ها، بيشترين موقوفه ها را دارد1 و كسي به اندازه آن حضرت موقوفه ندارد. از آن حضرت نقل شده است كه فرمود: «... امروز اگر صدقه ام را بر بني هاشم تقسيم كنم، به همه آنها مي رسد».2
امام علي عليه السلام افزون بر آنكه در طول عمر بابركت خويش در شهرهاي گوناگون، موقوفه هاي بسياري از خود به يادگار نهاد، در پايان عمر نيز همه باغ ها، مزرعه ها، و املاك خود را براي خويشاوندان، فقيران و حاجيان خانه خدا وقف كرد. ايشان براي فرزندان خود ارثي باقي نگذاشت؛ مگر چند خادم و چند صد درهم.3

حضرت محمد صلي الله عليه و آله نخستين بار در اسلام، زيبايي وقف را به تصوير كشيد.1 آن حضرت با بيان اهميت و ارزش وقف، مسلمانان را به اجراي اين سنت نيك تشويق كرد. از آن حضرت است كه فرمود:
هرگاه مؤمن بميرد، عمل او به جز سه مورد قطع مي شود: صدقه جاريه (وقف)؛ علمي كه از آن سود برده مي شود و فرزند صالحي كه برايش دعا مي كند.2
برخي موقوفه هاي پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله عبارتند از:
يك ـ بوستان هاي هفت گانه به نام: العواف، الدلال، البرقه، الميثب يا المبيت، الحسني، الصافيه و مشربه ام ابراهيم كه پيامبر آنها را در سال هفتم هجرت بر حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام وقف كرد. اميرالمؤمنين علي عليه السلام و تني چند از صحابه، بر وقف بودن آنها به حضرت زهرا عليهاالسلام گواهي داده اند.
اگر مسجد قبا و مسجد النبي كه به دست مبارك پيامبر خدا صلي الله عليه و آله تأسيس شده اند، از موقوفه هاي حضرت به شمار نيايند، اين بوستان هاي هفت گانه نخستين موقوفه ها در اسلامند. به هر حال، نخستين واقف در اسلام، رسول اكرم صلي الله عليه و آلهاست. آن حضرت از درآمد اين باغ ها به مهمانان خود انفاق مي كرد.3
دو ـ قطعه زميني كه پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله، در راه ماندگان را بهره مندان از منافع آن قرار داد؛
سه ـ سه قلعه در خيبر به نام هاي كَتيبه، وطيع و سلالم؛
چهار ـ مكاني در بازار مدينه به نام مَهزور كه پيامبر آن را بر مسلمانان وقف كرد؛4
پنج ـ نخلستاني در قبا به نام بويره كه پيامبر آن را بر فقيران وقف كرد؛5
شش ـ ثلث (31 ) زمين وادي القري.6
با بررسي موارد مصرف درآمدهاي موقوفه هاي رسول خدا صلي الله عليه و آله و بهره مندان از آنها به نظر مي رسد مهم ترين انگيزه پيامبر از وقفِ دارايي ها و املاك خويش، فقرزدايي از جامعه اسلامي بوده است.

1. وقف در فقه اسلامى، ص 422؛ وقف از ديدگاه حقوق و قوانين، ص 18.
2. بحارالانوار، ج 2، ص 22 ؛ مستدرك الوسائل، ج 12، ص 230.
3. نك: من لايحضره الفقيه، ج 4، صص 180 و 181؛ فروع كافى، ج 7، صص 47 و 48؛ وسائل الشيعه، ج13، ص 311.
4. وقف در فقه اسلامى، ص 59 ؛ نگاهى به وقف و آثار اقتصادى ـ اجتماعى آن، صص 55 ـ 58.
5. همان، ص 57.
6. وقف در فقه اسلامى، ص 59.

امامان معصوم عليهم السلام به تناسب شرايط و موقعيتشان، صدقه ها و موقوفه هايي داشته اند كه برخي از آنها در تاريخ ثبت شده است. امام حسن عليه السلام و امام حسين عليه السلام، باغ هاي خود را كه اكنون در نخاوله ـ محله شيعه نشين مدينه ـ به نام هاي باغ صبا و باغ مرجان معروفند، وقف كرده اند. البته برخي تاريخ نويسان، اين باغ ها را از موقوفه هاي امام سجاد عليه السلامبرشمرده اند.1
امام حسين عليه السلام، نواحي قبر شريف خود را از اهل نينوا و غاضريه به شصت هزار درهم خريد و آنها را بر اهالي آنجا وقف كرد.2 آن بزرگوار، زمين، خانه و چيزهاي ديگري نيز وقف كرده است.3 همچنين امام محمدباقر عليه السلامو امام صادق عليه السلام موقوفه هايي در مدينه داشته اند.4
از امام كاظم عليه السلام نيز وقف نامه اي به يادگار مانده است كه نشان دهنده ويژگي هاي موقوفه اوست. اين موقوفه، زميني بزرگ با نخل ها، قنات ها، جوي هاي آب و مرغزارها بوده است. امام، انگيزه خويش را از وقف زمينش، خشنودي خداوند متعال وسعادت در سراي آخرت ياد كرده است.5
به هر حال، امامان معصوم عليهم السلام با گفتار و رفتارشان بر ارزش و اعتبار وقف افزوده و همواره سنت نيك وقف كردن را ستوده اند.

1. تاريخچه وقف در اسلام، ص 5 ؛ نگاهى به وقف و آثار اقتصادى ـ اجتماعى آن، صص 59 ـ 65 ؛ سيد مهدى بزرگى، مقاله «راه هاى ترويج فرهنگ وقف»، مجله وقف، ميراث جاويدان، ش 30، ص 109.
2. «وقف نامه آيت الله جوادى آملى»، مجله وقف، ميراث جاويدان، ش 14، ص 7.
3. نگاهى به وقف و آثار اقتصادى ـ اجتماعى آن، ص 65 ؛ مستدرك الوسائل، ج 2، ص 511.
4. مقاله «راه هاى ترويج فرهنگ وقف»، مجله وقف، ميراث جاويدان، ش 30، ص 109؛ وسائل الشيعه، ج 13، ص 294 ؛ بحارالانوار، ج 48، ص 281.
5. من لايحضره الفقيه، ج 4، صص 184 و 185، ح 28؛ فروع كافى، ج 7، صص 53 و 54، ح 8؛ وسائل الشيعه، ج 13، صص 314 و 315، ح 5؛ تهذيب الاحكام، ج 9، ص 149، ح 57؛ بحارالانوار، ج 48، ص 281، ح 2.

حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام در وصيت نامه اي، باغ هاي هفت گانه اي را كه پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله بر او وقف كرده بود، پس از خود به اميرالمؤمنين علي عليه السلامو سپس بر فرزندان خويش يكي پس از ديگري وقف كرد.
ابوبصير از امام محمد باقر عليه السلام درباره اوقاف حضرت زهرا عليهاالسلام، حديث زير را نقل كرده است: ابوجعفر عليه السلام فرمود: «آيا وصيت فاطمه عليهاالسلام را برايت نگويم؟» گفتم: بلي [بفرماييد]. آن گاه امام بسته اي را درآورد و از داخل آن نوشته اي بيرون آورد و آن را خواند:
«بسم الله الرحمن الرحيم»
اين چيزي است كه فاطمه دختر محمد صلي الله عليه و آله به آن وصيت كرد. او وصيت كرد كه باغ هاي هفت گانه اش: عوام، دلال، بُرقه، ميثب، حُسني، صافيه و مَشْرَبه ام ابراهيم به علي بن ابي طالب برسد و پس از درگذشت او، به حسن و پس از او به حسين و پس از او به بزرگ ترين فرزندم برسد. بر اين وصيت نامه، خدا و مقداد بن اسود و زبير بن عوام گواه شدند و علي بن ابي طالب آن را نوشت.1
از امام صادق عليه السلام نيز روايت شده كه فرمود: «فاطمه، صدقه اش را براي بني هاشم و بني المطلب قرار داد.»2 بنابراين، حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام نيز موقوفه هايي براي خويشاوندان خويش به يادگار نهاده است تا آنان از نظر اقتصادي تأمين باشند.

1. من لايحضره الفقيه، ج 4، ص 180، ح 13؛ فروع كافى، ج 7، ص 48، ح5؛ تهذيب الاحكام، ج 9، ص 144، ح 50 .
2. فروع كافى: ج 7، ص 48، ح 4 ؛ وسائل الشيعه، ج 13، ص 294، ح 8 .

وقف را باید یکی از ویژگی‌های نظام حقوقی و اقتصادی اسلام دانست که در قرآن و روایات اسلامی به طور گسترده ای مطرح شده و اهل بیت علیهم السلام خود جزو اولین واقفان جهان اسلام هستند.

وقف در سخن و سیره امام حسین (ع) نمود خاصی داشته است. در حدیثی آمده است : امام حسین (علیه السلام) زمین و اشیایی را که ارث برده بود پیش از این که تحویل بگیرد، وقف کرد.
همچنین در روایتی آمده است : هنگامی که به امام حسین (ع) خبر دادند «عبدالله بن عامر» - از کارگزاران بنی امیه - چنین و چنان وقف کرده و عده زیادی برده آزاد کرده است، فرمود: «مَثَل عبدالله بن عامر همانند کسی است که از حاجیان و راهیان خانه ی خدا سرقت کرده و سپس اموال دزدی را صدقه می دهد .» آنگاه افزود: إِنَّمَا الصَّدَقَةُ الطَّیِّبَةُ صَدَقَةُ مَنْ عَرِقَ فِیهَا جَبِینُهُ وَ اغْبَرَّ فِیهَا وَجْهُهُ وقف ی پاکیزه، وقفی کسی است که در راه کسب آن پیشانی اش عرق کرده و صورتش غبارآلود شده است .» وقتی از امام صادق علیه السلام سؤال شد: «منظور حضرت سید الشهداء علیه السلام چه کسی بوده است؟» فرمود: «علی بن ابی طالب علیه السلام .»